หนาวนี้กับผีตากผ้าอ้อม

December 8, 2019
by นิพัทธ์พร เพ็งแก้ว

ยามเย็นแดดอาบไล้ยอดไม้ ราวแดดปูทับใบไม้ คล้ายเอาผ้ามาตากบนใบไม้ ประดุจอาการที่ผีมาทำมาตากผ้าอ้อมบนใบไม้

HIGHLIGHTS

 

  •  พ่อดิฉันก็เคยอธิบายให้ฟังว่า เวลาโพล้เพล้พระอาทิตย์จวนตกฟ้าจะออกสีแดงสีส้มตามธรรมชาติ ภาคใต้จะเห็นอยู่บ่อยๆ ในช่วงปลายฝน เมฆมาก อากาศชื้นจัด เย็นจัด ช่วงนั้นยามเย็นแดดจะอาบไล้ยอดไม้ ราวแดดปูทับใบไม้คล้ายเอาผ้ามาตากบนใบไม้ ประดุจอาการที่ผีมาทำมาตากผ้าอ้อมบนใบไม้ดูไปจะคล้ายคนตัดต้นไม้เป็นพุ่ม แล้วเอาผ้ามาตากคลี่คลุมไว้ การที่แดดไปคลุมใบไม้อย่างนั้น จึงเสมือนผีมาตากผ้าอ้อมบนพุ่มไม้

 

  •   ปรากฏการณ์ที่ตามมาหลังเกิดแดดผีตากผ้าอ้อมก็คือ รุ่งเช้าจะเห็นน้ำค้างตกหนักเป็นเกล็ดน้ำเป็นดวงน้ำอยู่บนยอดไม้ยอดหญ้า แหวกลงไปข้างๆจะมีเห็ดมันขึ้นเป็นลานกว้างเห็ดมันลักษณะเหมือนเห็ดแฝก แต่มีสีเทาหม่น กินอร่อยมาก พ่อบอกว่าอร่อยกว่าเห็ดโคนซะอีก

 

 

 

 ในโลกปัจจุบันของสังคมก้มหน้า ที่แต่ละคนง่วนอยู่กับไลน์ เฟซบุค ในโทรศัพท์มือถือ ให้ต่างคนต่างสำราญอารมณ์กับโลกส่วนตัว เป็นวิถีสมัยใหม่ที่ต่างกันมากกับโลกที่ดิฉันรู้จักในวัยเด็ก และในยามย่ำเย็นของทุกวันนี้โดยเฉพาะในโอกาสที่ญาติทางพ่อ จากบ้านควนขนุน จ.พัทลุง มาเยี่ยมพ่อ พอใกล้ค่ำ ดิฉัน พ่อ และอาดำน้องสาวพ่อจะนั่งคุยกันในเรื่องเก่าๆ ตั้งแต่ 70-80 ปีก่อน ที่พ่อจำความได้

 

 เรื่องหนึ่งที่เราคุยกันเสมอ ต่อให้ไปคุยเรื่อยเปื่อยถึงญาติพี่น้อง ต้นไม้ ควาย หมูกี้พื้นบ้าน หมารักของพ่อ ประเดี๋ยวก็ต้องวกมาเรื่องสำคัญ เรื่องเล่าเก่าแก่ประจำตระกูล และคนข้างบ้าน นั้นคือเรื่อง “ผี”

 

 วันก่อนดิฉัน พ่อ และอาดำ เพิ่งคุยกันถึงเรื่องของ “ผีตากผ้าอ้อม”

 

 แต่เดิมดิฉันรู้จักและเข้าใจว่า “ผีตากผ้าอ้อม” ใช้เรียกเพียงลักษณะของแดดสีเหลืองจัด สว่างอร่ามเรืองก่อนตะวันพลบ

 

 พ่อดิฉันก็เคยอธิบายให้ฟังว่า เวลาโพล้เพล้พระอาทิตย์จวนตกฟ้าจะออกสีแดงสีส้มตามธรรมชาติ ภาคใต้จะเห็นอยู่บ่อยๆ ในช่วงปลายฝน เมฆมาก อากาศชื้นจัด เย็นจัด ช่วงนั้นยามเย็นแดดจะอาบไล้ยอดไม้ ราวแดดปูทับใบไม้คล้ายเอาผ้ามาตากบนใบไม้ ประดุจอาการที่ผีมาทำมาตากผ้าอ้อมบนใบไม้ดูไปจะคล้ายคนตัดต้นไม้เป็นพุ่ม แล้วเอาผ้ามาตากคลี่คลุมไว้ การที่แดดไปคลุมใบไม้อย่างนั้น จึงเสมือนผีมาตากผ้าอ้อมบนพุ่มไม้

 

 พ่อบอกด้วยว่า ที่เทียบแดดสีเหลืองส้มไล้ใบไม้กับผ้าอ้อม อาจเป็นเพราะแดดมีสีเหมือนผ้าอ้อมซับขี้เด็กจนเหลือง

 

 เรื่องแดดเหลืองยามเย็นนี้ ขอบันทึกไว้ด้วยว่าคนไทยทำประมงยังเรียก แดดปลาทูเข้าโป๊ะ ถ้าเห็นแดดเหลือง บ่งว่าปลาทูกำลังมา ได้ปลาเต็มลำเรือแน่ และยังมี “อุกาฟ้าเหลือง” ลมอุกาพัดจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือ หากลมอุกาพัดแรงมาพร้อมแดดเหลือง เจอพายุใหญ่แน่

 

 ปรากฏการณ์ที่ตามมาหลังเกิดแดดผีตากผ้าอ้อมก็คือ รุ่งเช้าจะเห็นน้ำค้างตกหนักเป็นเกล็ดน้ำเป็นดวงน้ำอยู่บนยอดไม้ยอดหญ้า แหวกลงไปข้างๆจะมีเห็ดมันขึ้นเป็นลานกว้างเห็ดมันลักษณะเหมือนเห็ดแฝก แต่มีสีเทาหม่น กินอร่อยมาก พ่อบอกว่าอร่อยกว่าเห็ดโคนซะอีก

 

 ในยามเด็กของคนรุ่นพ่อ ถ้าเห็นแดดผีตากผ้าอ้อมตอนใกล้ค่ำเด็กใต้จะเตรียมตื่นแต่หัวรุ่งออกหาเห็ดมัน เห็ดมันมักขึ้นในลานยอดหญ้าเตี้ย หญ้าเจ้าชู้ ก่อนเห็ดมันขึ้น นอกจากมีแดดผีตากผ้าอ้อมเป็นสัญญาณบอกเหตุแล้ว ยังจะรู้ได้จากการเห็น “นกเภา” บินมาจากทิศอาคเนย์ไปพายัพ บินเป็นแถว 5-6 ตัว สองสามวันบินมาที คนบ้านควนขนุนบอกว่า นกเภามาหว่านเห็ด

 

 นกเภาอยู่ในตระกูลนกเงือก เห็นนกเภาบินมา ไม่กี่วันก็จะเกิดแดดผีตากผ้าอ้อม เช้ามาเด็กๆชาวนาภาคใต้ก็จะออกหาเห็ดมัน เมื่อก้มลงแหวกหญ้าหาเห็ดมันนี้แหละ ที่จะได้เจอกับ “ผ้าอ้อมผี”

 

 ผ้าอ้อมผีเป็นใยละเอียดขาวบางชุ่มน้ำค้าง แผ่เป็นแพเล็กๆ เป็นกระหย่อมเหนือยอดหญ้า พ่อเล่าว่าตอนเด็กๆเวลาก้มหาเห็ดมัน มักได้พบ “ผ้าอ้อมผี” คลุมหญ้าอยู่ข้างๆเห็ดมันขึ้นอยู่ข้างผ้าอ้อมผีเสมอ

 

 เมื่ออาทิตย์ที่ผ่านมา อาดำน้องสาวพ่อ ส่งภาพ “ผ้าอ้อมผี” มาให้ดิฉันทางไลน์บอกมาด้วยว่า “ผีตากผ้าอ้อมมาให้เห็นแล้ว แผ่ใยอยู่ตรงคันนาข้างบ้าน”

 

 ดิฉันถามกลับไป อ้าว ไม่ได้เรียกผ้าอ้อมผีหรอกหรืออา เห็นพ่อเรียกว่าผ้าอ้อมผี ย่าก็เรียกผ้าอ้อมผี พจนานุกรมภาษาถิ่นใต้ ฉบับปีพ.ศ. 2550 ก็เรียกผ้าอ้อมผี และให้ความหมายว่าคือ“ใยแมงมุมขนาดเล็กที่มีน้ำค้างเกาะในตอนเช้า มักปรากฏบนยอดหญ้า”

 

 อาดำซึ่งเป็นน้องสาวแท้ๆของพ่อ เขียนตอบมาให้ดิฉันงงไปเลย

 

 “บ้านอาเรียกว่าผีตากผ้าอ้อม อายวงบอกว่าผีเอาผ้าอ้อมมาตากขณะแดดออก”

 

 อายวงก็เป็นน้องสาวแท้ๆ ของพ่อดิฉันเช่นกัน โตมาด้วยกัน แต่สองอาหญิงกลับเรียกใยขาวเป็นแพนี้ว่า “ผีตากผ้าอ้อม” ไม่ใช่ผ้าอ้อมผี

 

 เป็นเช่นนี้ดิฉันจึงสืบเสาะหาคำตอบหาความจริงชนิดไม่ลดละ ได้ติดต่อไปยังผู้ใหญ่ที่นับถือหลายท่าน คนแรกคือ อ.พิทยา บุษรารัตน์ ปราชญ์ภาคใต้ ท่านเป็นคนพัทลุง ดิฉันส่งรูปไปให้ท่านดู ถามว่านี่คืออะไรคะ อ.พิทยา ให้คำตอบ-ตั้งแต่เด็กท่านได้ยินคนเรียกใยขาวชุ่มน้ำค้างยอดหญ้านี้ว่า “ผีตากผ้าอ้อม” ไม่เคยได้ยินใครเรียก “ผ้าอ้อมผี” เลยสักคราว

 

 ดิฉันไม่แล้วใจ จึงส่งภาพใยขาวยอดหญ้าไปให้ ผศ.ดวงเดือน แจ้งสว่าง คนสทิงพระ จ.สงขลา น้องสาวของอ.โกวิท เขมานันทะดู ถามท่านว่า นี้เรียกอะไรคะ คนสทิงพระ จ.สงขลาเมื่อ 60-70 ผีก่อน เรียกใยขาวนี้ว่าอะไร

 

 ผศ.ดวงเดือน ตอบดิฉันมาดังนี้

 “เรียกผีตากผ้าอ้อมค่ะ ตอนเด็กๆน้าเดือนกลัวมากเลย น้าเดือนกลัวผี​ค่ะ เพราะภาวะ​ผีตากผ้าอ้อมมักจะเกิดในช่วง​เช้ามืด​หรือช่วงค่ำ ขณะที่อากาศ​หนาวน้ำค้างแรง​ตั้งชื่ออย่างนั้นน่าจะ​เป็นการหลอกเด็กไม่ให้ออกจากบ้านหรือเที่ยวเล่นไถลในเวลาวิกาลกระมัง

 

 น้าเดือนไม่ทราบว่าท้องถิ่น​อื่นเรียกว่าอะไรแต่ทางใต้แถวสงขลาพัทลุง​เรียกผีตากผ้าอ้อม น้าเดือนไม่เคยจับดูเพราะกลัวผีเคยแต่ใช้ไม้เขี่ย​มันก็หายไปไม่มีอะไรติดปลายไม้มา​สังเกตว่ามันมักจะเกิดขึ้น​ตอนช่วงเช้ามืดหรือหรือโพล้เพล้ยามอากาศหนาว หมอกลงจัด น้ำค้างแรง ใยขาวเกิดบนยอดหญ้า พอแดดออกก็หายไปหมด​มักเกิดในที่โล่งกว้างเช่นท้องนา​สนามหญ้า ไม่เคยเห็นแถวในเมืองหรอกค่ะ”

 

 อาดำ,อายวง,อ.พิทยา, ผศ.ดวงเดือน ได้เห็นใยขาวนี้เหมือนๆ กันในเขตชนบทพัทลุง-สงขลา และเรียกว่า “ผีตากผ้าอ้อม”

 

 ถึงกระนั้นดิฉันก็ยังไม่แล้วใจ ได้ส่งภาพและเขียนไลน์ถามไปยังผู้ใหญ่อีกหลายท่าน เพราะยังสงสัยหนักๆ ใยขาวนั้นคืออะไร มาจากไหน

 

 ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติที่ดิฉันเรียกชื่อว่า “ชิว” เพื่อนรักจากรร.เตรียมอุดมศึกษา ช่วยสืบเสาะหาคำตอบจากเพื่อนๆนักวิทยาศาสตร์ด้วยกัน และไลน์ตอบดิฉันมาดังนี้

 

 “เพื่อนนักชีววิทยาหามาให้ครับ เรียกว่าsheet webสร้างโดย แมงมุมตัวเล็ก ส่วนใหญ่อยู่ในสกุลLinyphiidaeแต่ฝรั่งชาวบ้านเรียกmoney spiderเพราะถ้าเห็นถือว่าโชคดี”

 

 คำตอบจากชิว-ดร.บัญชา ทำให้ดิฉันนึกขึ้นมาได้ถึงภาพที่เห็นในลานกว้างเมื่อร่วม 30 ปีก่อน จึงตอบดร.ชิวกลับไป

 

 “ใช่ค่ะ เอียดเคยเห็นที่เชียงรายตอนออกค่ายช่วงเรียนธรรมศาสตร์ มีปรากฏเต็มทั้งทุ่งในหน้าหนาว ได้นั่งส่องดูเห็นแมงมุมตัวจิ๋วอยู่ด้วยค่ะ”

 

 แต่ดิฉันเป็นพวกหาแล้วต้องคุ้ยให้ถึงที่สุด จึงสืบถามต่อไปอีก ถามพี่ๆ กลุ่มไลน์ครอบครัวสำนักพิมพ์ต้นฉบับ คราวนี้ได้คำอธิบายมาสมใจ เพราะเมื่อพี่เอนก นาวิกมูล เห็นภาพที่ดิฉันส่งไป ก็ได้ให้คำตอบพร้อมภาพที่พี่เอนกถ่ายเก็บไว้ ส่งมาให้เห็นกันในวันที่ 24 พฤศจิกายน พ.ศ.2562 ดังนี้คือ

 

 “แปลกใจมาก เพิ่งเปิดไลน์อ่านตอนนี้ พบว่ามีเรื่องใยแมงมุมที่กำลังสงสัยพอดี คือเมื่อวาน,ไปโครงการงิ้วรายแต่เช้า เดินถ่ายรูปบริเวณ ก่อนคนอื่นๆจะมาทำพิธีทอดผ้าป่ากัน เพิ่งเห็นใยแมงมุมที่ว่านี้จึงถ่ายเก็บไว้เล่นๆ เพราะมองข้ามมานาน ไม่นึกว่าจะมีชื่อเรียกด้วยว่าผ้าอ้อมผี พลอยได้รู้ไปด้วย ต้องขอบคุณที่ให้ความรู้ครับ ส่วนคำว่าผีตากผ้าอ้อมนั้น ก็คงหมายถึงแสงสีเหลืองแก่ตอนเย็น เข้าใจเอาเองอย่างนั้นไม่รู้ถูกต้องหรือไม่”

 

 มิใช่เพียงชาวบ้านภาคใต้เท่านั้นที่เรียกใยขาวชุ่มน้ำค้างของแมงมุมSheet Webว่าผีตากผ้าอ้อม ชาวบ้านล้านนาภาคเหนือก็รู้จัก “ผีตากผ้าอ้อม” ว่ามิใช่ใช้เรียกเพียงแดดสีเหลืองระยิบแสงพยับโพยมในยามใกล้พลบเท่านั้น หากยังใช้เรียกใยแมงมุมชุ่มน้ำค้างยามหัวรุ่ง เช่นเดียวกับชาวบ้านภาคใต้ ดังที่อ. นิคม พรหมมาเทพย์ปราชญ์เชียงใหม่ เขียนเล่าไว้ในhttps://www.gotoknow.org/posts/465278อันเป็นตำนานผีล้านนาตอน “ผีตากผ้าอ้อม”ดังที่อ.นิคมกล่าวถึงช่วงเวลาหลังน้ำหลาก เข้าช่วงฤดูหนาว ราวเดือนอ้าย จะพบ

 

 “หมอกเหมยลอยละอองอั่วอุ้มผิวท้องน้ำในยามเช้า หากเราเดินไปตามไร่นาเรือกสวนตามฝั่งน้ำหรือเกาะกลางแม่น้ำจะเห็นละอองน้ำสีขาวเกาะผืนใยเล็กๆปิดปากรูของแมลงตามพื้นดินบ้างบางผืนกางอยู่บนยอดหญ้าบ้างบางผืนใหญ่ราวคืบกว่าๆ บางผืนเล็กเพียงนิ้วเดียวผืนใยที่มีละอองน้ำเกาะเป็นแผ่นสีขาวนี้เองชาวบ้านเรียกกันว่าผีตากผ้าอ้อม "

 

 ข้อมูลคำบอกเล่าที่ได้มาจากชาวบ้านภาคใต้ชาวบ้านภาคเหนือ และพจนานุกรมภาษาถิ่นใต้ ดูจะบ่งชี้ให้เห็นว่า มีการเรียกsheet webของแมงมุมตัวเล็กใน 2 คำคือ “ผ้าอ้อมผี” และ “ผีตากผ้าอ้อม”


 ดิฉันจึงเก็บเป็นหลักฐานไว้ทั้ง 2 คำ แม้ว่า คุณพ่อดิฉันจะบอกว่าโดยไวยากรณ์ภาษาไทยแล้วsheet web น่าจะเป็นคำนาม “ผ้าอ้อมผี” จะถูกต้องมากกว่าแต่ถึงกระนั้นคำใดที่คนใช้กันทั่วไป จนเข้าใจตรงกันแล้ว แม้จะเหลื่อมความหมายไป ก็เป็นคำที่ถูกต้องได้ เพราะสามารถสื่อสารได้รู้เรื่อง

 

 และsheet web นี้คงพบได้ทั่วประเทศไทย เพราะพบทั้งที่บ้านพ่อ จ.พัทลุง, บ้าน ผศ.ดวงเดือนที่ จ.สงขลา, อ.นิคมพบที่ จ.เชียงใหม่ดิฉันเองก็เคยเห็นทั้งลานกว้างที่ จ.เชียงรายเมื่อหลายสิบปีก่อนหรือกระทั่งไม่กี่วันก่อน พี่เอนก นาวิกมูลยังพบที่ ลานหญ้าต.งิ้วราย อ.นครชัยศรี จ.นครปฐมทั้งยังถ่ายภาพด้วยโทรศัพท์มือถือส่งมาให้น้องๆได้ดูอย่างรวดเร็ว ทันใจสุดๆ ยังก๊ะ “หลวงพ่อทันใจ” ในทันทีที่ถามไป

 

 สังคมก้มหน้า ที่มีอุปกรณ์สำคัญคือโทรศัพท์มือถือ ไว้ส่งไลน์ เล่าเรื่องทางเฟซบุค ค้นข้อมูลจาก “อากู๋”มีประโยชน์มากเลยนะนี่ หากใช้ร่วมกับวิถีของคนเฒ่า เล่าเรื่องยามเย็น ได้อย่างสมดุล

 

 สมดังความเชื่ออย่างมั่นใจของดิฉันเสมอมาว่า

 “อะไรเกิดแล้วดีทั้งนั้น ทุกอย่างมีประโยชน์ทั้งหมด ถ้ามีสติปัญญามากพอที่จะรู้จักใช้ให้เป็น”

....................

จากคอลัมน์ศิลปะวัฒนธรรม เซคชั่นจุดประกาย ฉบับวันอังคารที่ 3 ธันวาคม 2562