ซาโยนาระ...'ซากุระ'

May 16, 2020
by ชาธร โชคภัทระ

เปิดแฟ้มภาพความสวยงามดอก 'ซากุระ' อำลาเทศกาล 'ฮานามิ' พร้อมส่งความห่วงใยถึงชาวแดนอาทิตย์อุทัย ก่อนเก็บหมุดหมายนี้ไว้ใน Wish List หลังโควิด..เราจะพบกันที่ญี่ปุ่น

 

‘ฮานามิ’ ผมคุ้นชินกับชื่อนี้มาตั้งแต่เด็ก เพราะเป็นขนมแสนอร่อยที่ซื้อกินมาตั้งแต่ตอนอยู่อนุบาล สโลแกนของขนมนี้คือ ‘ข้าวเกรียบรวยเพื่อน’และก็จริงๆ ด้วย เพราะพอซื้อมาก็จะมีเพื่อนมาแย่งกินประจำ นั่นเป็นความทรงจำอันสวยงามในวัยเด็ก แต่พอโตขึ้นได้ออกเดินทางท่องโลก ‘ฮานามิ’ ที่ผมรู้จักกลับต่างออกไป

เพราะคำว่า ‘ฮานามิ’ ในแดนอาทิตย์อุทัยญี่ปุ่น คือชื่อเทศกาลแห่งดอกไม้บานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในรอบปี เมื่อพ้นจากฤดูหนาวเข้าสู่ฤดูใบไม้ผลิ อากาศอุ่นขึ้น แดดฉายส่อง เมื่อนั้นล่ะดอกซากุระทั่วดินแดนนี้ก็จะพร้อมใจกันสะพรั่งบานอวดความงาม ผู้คนจึงออกมาชื่นชม สมเป็น ‘ฮานามิ’ ที่คนทั่วโลกอยากไปสัมผัสสักครั้ง

เชื่อว่าหลายคนที่เป็นนักท่องโลกเหมือนผม คงได้มีโอกาสไปดูดอกซากุระเมืองไทย หรือดอกนางพญาเสือโคร่งกันมาบ้างแล้ว ซึ่งก็มีทั้งในภาคเหนือและภาคอีสานบ้านเรา ขอบอกว่าทั่วโลกมีซากุระอยู่เป็นพันชนิด แต่ทั้งหมดชอบอากาศเย็นหรืออบอุ่น ไม่ชอบอากาศร้อน เราจึงมักพบซากุระในประเทศที่อยู่ตอนเหนือของโลก (หรืออยู่ห่างไกลจากเส้นศูนย์สูตร) ส่วนในเมืองไทย ก็มักพบบนภูเขาสูงเป็นพันเมตรขึ้นไป โดยในบ้านเราจะบานราวๆ เดือนมกราคม-กุมภาพันธ์ แล้วแต่อากาศของปีนั้นๆ ว่าหนาวเย็นแค่ไหน และหนาวต่อเนื่องนานปานใด 

ส่วนของญี่ปุ่น ดอกซากุระ (Sakura) เขามีอยู่กว่า 300 สายพันธุ์ ถือเป็น ‘ราชินีแห่งมวลดอกไม้ในแดนอาทิตย์อุทัย’ ในเชิงสัญลักษณ์ เพราะซากุระมีอยู่ทั่วญี่ปุ่นและผูกพันอยู่กับวิถีชีวิตของพวกเขามาหลายพันปี อีกทั้งช่วยสร้างสีสันให้ชีวิตในทุกมิติมุมมอง ตั้งแต่มีการวาดลวดลายผืนผ้าเป็นดอกซากุระ ภาพเขียน งานศิลป์ งานเกาะสลักไม้ เครื่องเงินเครื่องทอง งานจักสาน บทกลอนไฮกุ ฯลฯ ก็ล้วนมีดอกซากุระประดับประดาอยู่ทั้งนั้น

ทุกปีในช่วงเดือนมีนาคม-พฤษภาคม ดอกซากุระแห่งแดนอาทิตย์อุทัย จะเริ่มทยอยบานรับอากาศที่อบอุ่นขึ้น ไล่จากตอนใต้สุดของประเทศขึ้นสู่ส่วนเหนือสุด คือจากภูมิภาคโอกินาวา (หมู่เกาะโอกินาวา) ราวเดือนมีนาคม แล้วบานถึงเกาะหลักคือฮอนชูตลอดเดือนเมษายน ไปจนถึงเกาะฮอกไกโดในส่วนเหนือสุดราวๆ เดือนพฤษภาคม

sakura japan 5

 

แต่ช่วงที่งดงามยิ่งใหญ่ที่สุดคือเดือนเมษายน คนทั่วโลกต่างบินไปชม ยอมจ่ายค่าห้องพักแพงหูฉี่ ส่วนคนญี่ปุ่นเองก็แทบจะหยุดงานออกมาร่วมใน ‘เทศกาลฮานามิ’หรือเทศกาลชมดอกไม้บาน มีขบวนแห่ ออกมาเดินเล่นชมสวน นั่งดื่มกิน นั่งพูดคุยสังสรรค์กันอย่างสนุกสนาน ชวนกันห่อข้าวกล่องเบนโตะไปนั่งกินใต้ต้นซากุระ บ้างเป็นครอบครัว บ้างมาเป็นคู่รักหวานแหว๋ว เป็นช่วงเวลาที่ญี่ปุ่นสวยงามที่สุดก็ว่าได้ในความคิดของผม

จริงๆ แล้ว เทศกาลฮานามิ (Hanami) หรือเทศกาลชมดอกไม้บานในญี่ปุ่น (Cherry Blossom Festival) เขามีมานานกว่า 1,400 ปีแล้ว ตั้งแต่สมัยนารา (ค.ศ. 710-784) ซึ่งแม้จะหมายถึงการชมดอกไม้ทุกชนิดช่วงฤดูใบไม้ผลิ ทว่าเขาก็ให้ความสำคัญกับซากุระที่สุด เพราะจะบานเพียงปีละครั้งแค่ช่วงสั้นๆ เช่น ที่สวนสาธารณะอุเอโนะ (Ueno Koen) กรุงโตเกียว (Tokyo), วัดคิโยมิสึ (Kiyomizudera) กรุงเกียวโต (Kyoto), ปราสาทฮิเมจิ (Himeji Castle) เมืองฮิเมจิ (Himeji), ปราสาทคุมาโมโต (Kumamoto Castle) เมืองคุมาโมโต (Kumamoto), หมู่บ้านซามูไรคาคุโนดาเตะ (Samurai Village of Kakunodate) เมืองอาคิตะ (Akita) และสวนสาธารณะโกเรียวคาคุ (Goryokaku Koen) ที่เกาะฮอกไกโด (Hokkaido) เป็นต้น 

แต่อย่างไรก็ตาม ซากุระในญี่ปุ่นจะบานอยู่เพียง 1-2 สัปดาห์เท่านั้น โดยมีหน่วยพยากรณ์คอยประกาศข่าวให้ประชาชนและนักท่องเที่ยวรู้ข้อมูลอัพเดทตลอดเวลา เพราะเขาให้ความสำคัญกันอย่างจริงจังมากตามสไตล์พี่ยุ่น

 

sakura japan 1

 

แม้ว่าปี 2020 นี้ ญี่ปุ่นจะถูกโจมตีด้วยการระบาดของไวรัสโคโรนา (โควิด-19) จนเว็บไซต์ www.japan-guide.com/sakura/ ของญี่ปุ่นเองออกแถลงการณ์ว่า ปีนี้เขาขอหยุดการพยากรณ์การบานของซากุระในแต่ละเมือง เพื่อป้องกันมิให้คนออกจากบ้านมารวมตัวกันเป็นจำนวนมาก

ทว่าในความเป็นจริง ภาพข่าวก็ยังแสดงให้เห็นว่าคนญี่ปุ่นอดใจไม่ไหว ออกมาชื่นชมความงามของราชินีแห่งมวลดอกไม้นี้กันนับแสนคน โดยช่วง ‘ซากุระบานเต็มที่’ หรือ Full Bloom นั้น คนญี่ปุ่นเขาเรียกว่า ‘มังไก’ ซึ่งจริงๆ ก่อนหน้านั้นประมาณ 1 สัปดาห์ ซากุระแต่ละต้นจะมีช่อดอกแรกที่บานก่อนเป็นสัญญาณให้รู้ เรียกว่า ‘คังอิกะ’ (First Bloom) จากนั้นเมื่อบานเต็มที่อยู่ราวๆ 7 วัน ก็จะพร้อมใจกันเหี่ยวเฉาร่วงโรยลงจากต้นทั้งหมด

ที่สวนสาธารณะอูเอะโนะ (Ueno Park : คนญี่ปุ่นเรียก ‘อูเอโนะ โคเอ็น) ในกรุงโตเกียว เป็นสถานที่เหมาะในการเริ่มต้นไล่ตามดอกซากุระบาน เพราะมีซากุระปลูกอยู่กว่า 1,500 ต้น จะมีการชมดอกซากุระทั้งในตอนกลางวันและกลางคืน ประดับประดาโคมไฟระย้าอย่างยิ่งใหญ่สว่างไสว ซึ่งการชมดอกซากุระในยามราตรีอันแสนคลาสสิกนี้ คนญี่ปุ่นเรียกว่า ‘โยซากุระ’ (Yozakura) ผู้คนไม่หลับไม่นอน ชวนกันมาเดินชมความงามเป็นหมื่นๆ คน

หรือถ้าใครมีโอกาสไปชมดอกซากุระที่ ปราสาทโอซาก้า (Osaka Castel)ก็จะได้ชมความงามของหนึ่งในปราสาทโบราณยิ่งใหญ่ที่สุดของญี่ปุ่น พร้อมด้วยซากุระกว่า 600 ต้น เบ่งบานสดชื่นเปี่ยมชีวิตชีวา เคียงคู่ต้นพลัมอีกนับร้อยที่ผลิดอกพราวเช่นกัน นับเป็นภาพน่าประทับใจเหลือเกิน นอกจากนี้ยังมีดอกซากุระที่ ปราสาทนาโงยะ (Nagoya Castel) อันมีชื่อเสียงและได้รับความนิยมมาก เพราะมีต้นซากุระอยู่กว่า 1,600 ต้น สะพรั่งบานพร้อมกัน คิดดูเอาเองละกันว่าจะงามจับตาจับใจดั่งสวรรค์นฤมิตปานใด 

 

sakura japan 4

 

ยังจำได้ว่ามีอยู่ปีหนึ่งผมไปดูซากุระบานที่วัดคิโยมิสึ หนึ่งในวัดมรดกโลกที่งดงามที่สุดของนครเกียวโต มีซากุระกว่า 1,500 ต้น ผลิบานเป็นสีขาวและสีชมพูระเรื่ออยู่เต็มสองฝั่งถนน แทรกแซมอยู่ตามป่าบนภูเขานั้น ภาพที่เห็นทำให้ตกตะลึงจนไม่สามารถเอ่ยเป็นคำพูดได้ และการเดินชมซากุระที่วัดคิโยมิสึยังไม่จบสิ้นลง เพราะเมื่อแสงอาทิตย์ลาลับ กลับมีแสงจากโคมไฟนับหมื่นดวงสว่างเรืองรองขึ้น แสงนั้นช่วยให้ดอกซากุระยามราตรีงามไปอีกแบบ คล้ายหญิงสาวอ่อนหวานใกล้นิทรา

แม้ว่าปีนี้เราจะไปชมซากุระบานที่ญี่ปุ่นไม่ได้ แต่เชื่อเถอะว่าในปีต่อๆ ไป สถานการณ์ทุกอย่างจะดีขึ้นเรื่อยๆ จนเราสามารถท่องเที่ยวได้อีกครั้ง และเมื่อนั้นล่ะ เราจะได้พบหน้ากันนะ...เจ้าซากุระ

 

 sakura japan 2

 

ตำนาน 'ซากุยะ'

แม้จะเป็นดอกไม้ประจำชาติของญี่ปุ่น แต่ ‘ซากุระ’ กระจายตัวอยู่ทั้งในจีนตอนใต้ ไต้หวัน รวมถึงเกาหลี ดอกซากุระนี้ ในภาษาอังกฤษมี เรียกว่า ‘cherry blooms’ หรือ ‘cherry blossom’

ดอกซากุระ ในภาษาญี่ปุ่นนั้น เชื่อกันว่ากร่อนมาจากคำว่า ‘’ซากุยะ' (หมายถึง ผลิบาน) อันเป็นชื่อของ เจ้าหญิงโคโนฮะนะ ซากุยะ ฮิเมะ ธิดาของโอโฮยามัทซูมิ เทพแห่งภูเขา ตามตำนานเล่าว่า พระนางเป็นผู้ริเริ่มปลูกซากุระขึ้นเป็นครั้งแรก วันหนึ่งพระนางได้พบเทพนินิงิที่ชายทะเล และตกหลุมรักซึ่งกันและกัน เทพนินิงิทูลขอเทพโอโฮยามัทซูมิเพื่อขอนางมาเป็นชายา ในตอนแรก เทพโอโฮยามัทซูมิได้เสนอธิดาอีกพระองค์หนึ่ง ซึ่งเป็นเทพีแห่งก้อนหินมาเป็นคู่สยุมพรแทน แต่เทพนินิงิไม่ยอม พระองค์ยังยืนกรานในรักมั่นที่มีต่อเทวีแห่งซากุระ ในที่สุดจึงได้วิวาห์ดังที่ปรารถนา

หลังอภิเษกได้เพียงวันเดียว เทพีโคโนะฮานะ ซากุยะ ฮิเมะ ก็ทรงครรภ์ เทพโอโฮยามัทซูมิทรงคลางแคลงพระทัยว่าบุตรในท้องเป็นลูกของพระองค์จริงหรือไม่ การที่เทพีโคโนะฮานะ ซากุยะ ฮิเมะ ได้กำเนิดโอรสในกองเพลิงทำให้ชาวบ้านเชื่อกันว่าพระนางควบคุมไฟได้ จึงมีการสร้างศาลบูชาขึ้นที่ภูเขาไฟฟูจิในปี ค.ศ.806 ด้วยความหวังว่าพระนางจะช่วยไม่ให้ภูเขาไฟพิโรธ ทำให้ประชาชนเดือดร้อน จนถึงทุกวันนี้ ผู้ที่ไปเยือนภูเขาไฟฟูจิมักจะแวะไปสักการะที่ศาลแห่งนี้ และยังเชื่อกันอีกอย่างว่า เมล็ดพันธุ์ของต้นซากุระที่พระนางนำมาปลูกเป็นครั้งแรกในญี่ปุ่นนั้น ก็มาจากภูเขาไฟฟูจิซึ่งพระองค์ดูแลอยู่นี่เอง

 

sakura japan 3-1

 

สำหรับต้นซากุระในญี่ปุ่นส่วนมากจะเป็นพันธุ์ Somei Yoshino และ Yamazakura โดยต้นซากุระแต่ละพันธุ์มักจะมีความแตกต่างกันในเรื่องของสี รูปทรงดอก ระยะเวลาที่เริ่มผลิดอก ไปจนถึงระยะเวลาที่ดอกบานเต็มที่จนร่วงหล่นไป และแม้ว่าสีของดอกซากุระส่วนมากจะเป็นสีชมพู แต่จริงๆ แล้วยังมีสีขาว ม่วง เหลืองและสีชมพูเข้มด้วย

ความแตกต่างของซากุระพันธุ์หลักๆ ที่พบในญี่ปุ่น ได้แก่ Somei Yoshino (Yoshino Cherry)ช่วงเวลาที่บาน - ปลายเดือนมีนาคม หรือต้นเมษา มีการค้นพบกว่าซากุระพันธุ์ Somei Yoshino นั้นมีการเริ่มปลูกมาในสมัยเอโดะและเป็นพันธุ์ที่สามารถพบเห็นได้ทั่วไปในประเทศญี่ปุ่น สีของซากุระพันธุ์ Somei Yoshino นี้จะเป็นสีขาวอมชมพู มีทั้งหมด 5 กลีบ

Yamazakura ช่วงเวลาที่บาน - ปลายเดือนมีนาคม หรือต้นเมษา ซากุระพันธุ์ Yamazakura เป็นพันธุ์ซากุระป่า เป็นซากุระพื้นเมืองของญี่ปุ่น โดยส่วนมากจะพบเห็นได้ตามหุบเขาในญี่ปุ่น ดอกของซากุระพันธุ์นี้จะมีสีชมพูอ่อนๆ และมีทั้งหมด 5 กลีบ แต่กลีบดอกจะค่อนข้างเล็ก

Shidarezakura (Weeping Cherry) ช่วงเวลาที่บาน - ปลายเดือนมีนาคม หรือต้นเมษา ซากุระพันธุ์ Shidarezakura จะมีลักษณะลำต้นเป็นทรงหยดน้ำ คือช่อดอกจะออกเป็นกลุ่มและห้อยลงมาจากกิ่ง จึงจัดว่าเป็น weeping ซากุระพันธุ์จะมีกลีบดอกทั้งหมด 5 กลีบ และในบางสายพันธุ์ก็จะมีมากกว่า 5 กลีบ ปัจจุบันเรียกว่า Yaeshidare sakura

 

 sakura japan 6-1-1

 

Ichiyo ช่วงเวลาที่บาน - กลางเดือนเมษายน ซากุระพันธุ์ Ichiyo มีกลีบดอกเป็นสีชมพูอ่อน มีกลีบดอกประมาณ 20 กลีบ และมีใบเลี้ยงเป็นสีเขียวเมื่อดอกบาน ซึ่งซากุระส่วนมากเมื่อดอกบานก็จะผลัดใบจนหมด แต่พันธุ์นี้ยังมีใบอ่อนแซมระหว่างช่อดอก

Ukon ช่วงเวลาที่บาน - กลางเดือนเมษายน พันธุ์ Ukon มีกลีบดอกทั้งหมดประมาณ 10-20 กลีบ และมีใบออกสีทองแดง ซากุระพันธุ์ Ukon นั้นมีจุดเด่นที่ไม่เหมือนซากุระพันธุ์อื่น ๆ คือ กลีบดอกจะมีลักษณะพิเศษจากสีของดอกที่จะเป็นสีออกเหลือง

สำหรับใครที่ต้องการไปชมซากุระที่ญี่ปุ่น คงต้องรอให้สถานการณ์การระบาดของโคโรนาไวรัส (COVID-19) คลี่คลาย ซึ่งถ้าโชคดีปีหน้าเราอาจจะได้เดินทางไปชมซากุระบาน ซึ่งทุกปีจะอยู่ในช่วงเดือนมีนาคม-พฤษภาคม โดยบานไล่จากตอนใต้ของประเทศขึ้นสู่ตอนเหนือสุด คือจากภูมิภาคโอกินาวา (ใต้สุด) ประมาณเดือนมีนาคม ไปสู่เกาะฮอนชู ซึ่งเป็นเกาะหลักของประเทศ ประมาณเดือนเมษายนอันเป็นไฮไลท์และบานต่อขึ้นไปตอนเหนือสุดคือฮอกไกโด ในเดือนพฤษภาคม

ข้อมูลพยากรณ์การบานของซากุระในญี่ปุ่น ตรวจสอบได้ที่ www.japan-guide.com/sakura